Mazowiecka Regionalna Kasa Chorych
2001-03-14

Zdrowie

Pojęcie zdrowia ma tak długą i ciekawą historię jak sam człowiek. Możemy się o tym przekonać sięgając w głąb dziejów i rozwój myśli ludzkiej. Od najdawniejszych czasów człowiek wykazywał dążenie do poznania swojej biologicznej i duchowej natury, określić swoje miejsce w świecie przyrody i otoczeniu społecznym, zdobyć możliwie najkorzystniejszą pozycję w tych środowiskach. Aby to osiągnąć dążył do poznania sił i dróg,, które by mu to umożliwiły. Już wówczas okazało się, że jednym z najważniejszych i decydujących czynników w tej mierze jest zdrowie.

Rozwój pojęcia zdrowia

Zapoznając się z zamieszczonym poniżej tekstem z łatwością stwierdzimy jak wiele uwarunkowań i stwierdzeń dotyczących zdrowia znano już w najdawniejszych czasach.

Opierając się na dostępnych źródłach historycznych dowiadujemy się, że wcześniej niż w IV wieku p.n.e., czyli przed Hipokratesem i jego uczniami w Europie, w tradycji medycyny chińskiej ciało ludzkie było uważane za system współzależnych składników, mających tendencję do utrzymywania naturalnej równowagi. Brak tej równowagi, czyli choroba, według tych prastarych dalekowschodnich poglądów, to wynik działania szeregu czynników, wśród których wymieniano niewłaściwą dietę, brak snu, małą ruchliwość fizyczną ciała oraz niezgodę rodzinną lub społeczną.

Ponadto, we wczesnych cywilizacjach wiara w magię oraz wiara wynikająca z religii, przetrwały długie wieki. Sen w starożytnych świątyniach był, na przykład terapią dla ciała i prawdziwym kontaktem z Bogiem.

W Europie filozofowie ery przedsokratesowej, grecko-rzymscy oraz lekarze tamtych czasów, opierali swoje rozumowanie na tak zwanym schemacie uniwersalnym. Według tych poglądów zachowanie zdrowia wymagało równowagi sześciu wartości, to znaczy powietrza i światła (aer), jedzenia i picia (cibus et potus), ruchu i odpoczynku (motus et quies), snu i czuwania (somnus et vigilia), wydzielania i wydalania (secreta et excreta) oraz emocji (affectus animi).

Ze względu na to, że funkcja ciała zależy od świadomej i nieświadomej regulacji rzeczy i zjawisk, zostały one skategoryzowane jako res non naturales czyli zależne, w przeciwieństwie do res naturales, czyli niezależnych, jak na przykład trawienie pokarmów lub krążenie krwi, a więc czynności fizjologicznych. Trzecią kategorie stanowiły odchylenia patologiczne, a więc res contra naturam.

Hipokrates (460-377 p.n.e.) wygłaszał myśli i wprowadzał w życie zasady swoich nauk, według których dobre samopoczucie, czyli zdrowie oraz złe samopoczucie czyli choroba, zależą od równowagi pomiędzy tym co nas otacza, co na nas oddziałuje jak wiatr, temperatura, woda, gleba, a indywidualnym sposobem życia, czyli odżywianiem, zwyczajami seksualnymi, pracą i odpoczynkiem. Innymi słowy, równowaga zewnętrzna pomiędzy człowiekiem i jego otoczeniem, ma wpływ na jego równowagę wewnętrzną jaka ma zachodzić pomiędzy krwią, flegmą, żółcią czarną i żółcią żółtą.

Praktyka medyczna była rozumiana jako pomaganie siłom natury w zdrowieniu, a ogólna troska o zdrowie – jak to powiedzielibyśmy dzisiaj – wpływałaby i prognozowała jego kondycje ekologiczną.

Platon (437-347 p.n.e.) uważał że zdrowie to, między innymi, funkcja doskonalenia stylu życia oraz kulturowej relatywizacji diety.

Kilka wieków później Plutarch (50-125 n.e.) w swoich zaleceniach warunkujących zachowanie zdrowia, ogłoszonych jako De tuenda sanitate praecepta, kładł nacisk na aktywność fizyczna i pracę, przy czym podkreślał, że wśród innych, zasadniczym warunkiem zdrowego życia - oprócz aktywności - jest stan wolności.

Stoicy (IV w p.n.e. – III w n.e.) w swojej filozofii dewaluowali wartość zdrowia fizycznego, wysuwając harmonię umysłową ponad wszystko. Śmierć zajmowała u nich dość niską pozycję w hierarchii wartości.

W tamtych czasach, sposób życia w zdrowiu i radzenie sobie w chorobie, były miernikami poziomu kultury. Piękno i cnota stanowiły jedność, gimnastykę łączono z muzyką, tańcem i poezją co służyło zarówno ciału jak i duszy. W postępowaniu leczniczym najwyższą rangę nadawano diecie, następnie lekom a najniższą chirurgii – a więc hierarchii dokładnie przeciwnej do dzisiejszej.

Chrześcijaństwo wieków średnich interpretowało zdrowie nie tylko jako nieobecność choroby i cierpienia, lecz jako zdolność do zanoszenia tych przypadłości. Chorobę traktowano jako test religijny lub skutek grzechu. Ból i śmierć uznawano jako zasadnicze cechy ludzkiego istnienia. Zarzucono całkowicie poprzednie łączenie zdrowia z pięknem fizycznym i moralnym. Twierdzono, że niezbędna jest higiena, która powinna utrzymywać ciało w czystości, gdyż stanowi ono naczynie duszy. Dlatego też przepisy porządku klasztornego pełne były zasad higieny ogólnej i higieny żywienia, które propagowano także wśród wiernych. Wiara w bezwartościowość egzystencji ziemskiej determinowała troskę o zdrowie.

Arabowie mieli poglądy przeciwstawne do poglądów głoszonych w starożytności, choć uznawały podstawowe relacje pomiędzy zdrowiem a religią.

Według, Majmonidesa (1135-1204), dzień śmierci nie może być wyznaczony przez Boga, gdyż człowiek sam poprzez uprawiany przez siebie styl życia ma decydujący wpływ na ten fakt. Poglądy te dotarły do Europy w XII w. i wywarły wpływ na zasady zdrowotne różnych warstw społecznych.

Paracelsus (1493-1541) lekarz i filozof niemiecki, był twórcą uniwersalnej doktryny makro- i mikro-kosmosu. Według tej doktryny zdrowie nie jest dawane przez naturę, lecz musi być stale zdobywane. W związku z tym nie istnieje terminus mortus, a czas śmierci zależy wręcz od człowieka.

Poznawanie znaczenia zdrowia dla człowieka i jego środowiska społecznego doprowadziło do powstania pojęcia medycyny społecznej. Pojawiła się publikacja Joachima Struppiusa (1573 r.), mówiąca o reformach sprzyjających zdrowiu, uwzględniająca jeszcze wpływ religii. Jest ona uznawana za jedną z pierwszych rozpraw na temat zdrowia publicznego.

Filozofowie i lekarze wieku Oświecenia uznali potrzebę zachowania zdrowia przez wszystkie klasy społeczne, a zwłaszcza przez klasy mające szczególne znaczenie dla społeczeństwa i kraju. To wówczas Leibniz (1646-1716) proponował tworzenie systemu publicznej opieki zdrowotnej, Fryderyk Hoffman (w 1710 r.) sugerował, że przyjęcie właściwego stylu życia pozwoli na uniknięcie przedwczesnej śmierci i wszelkiego rodzaju chorób.

Tak więc narodziny pojęcia polityki zdrowotnej przypadają na wiek XVIII. Właśnie w tych czasach Bennjamin Franklin (w 1762 r.) opublikował swoją pracę “Zdrowie to bogactwo” (“Health is wealth”), w której postuluje uzupełnienie publicznej opieki zdrowotnej polityką uznawania odpowiedzialności jednostki za jej stan zdrowia, nie ograniczając jednak jej autonomii.

W drugiej połowie XVIII wieku Touseau stwierdza, że cywilizacja i rządy są odpowiedzialne za naruszanie naturalnego stanu człowieka. Franz Anton Mai’s, utrzymywał, że rząd może zapewnić tylko warunki zewnętrzne, jednostka zaś musi przyjąć odpowiedzialność za siebie samą. Rousseau (1712-1778) na pierwszym miejscu w utrzymaniu zdrowia stawiał siły natury i dlatego zalecał dbałość o rozwój fizyczny, postrzegając zdrowie jako coś więcej aniżeli tylko przeciwieństwo choroby. Scherf (1790) stwierdza wprost, że zdrowie nie jest nieobecnością choroby, lecz siłą i zdolnością ciała o największym stopniu perfekcji. Jest stanem, który pozwala również duszy dążyć do doskonałości.

W czasach Romantyzmu i niemieckiego Idealizmu, a więc na przełomie XVIII i XIX wieku, metafizyczne ujmowanie człowieka jednoczyło nadal jego naturę i ducha, mimo wzrastającej specjalizacji i empiryzmu naukowego.

Podstaw tej koncepcji dostarczyła filozofia Schelling’a (1775-1854).

Wyrażał on pogląd, że choroba jest składową życia i stanowi zmianę propozycji zasad życiowych, podczas gdy zdrowie jest równowagą tych zasad.

Hegel (1770-1831) chorobę określał jako stan pozwalający wskazać na charakter organizmu człowieka, który jest po prostu nosicielem bakcyla śmierci, a zdrowie jest tylko przejściową harmonią. Niemniej, idea Romantyzmu doceniała wartość choroby jako środka do oceny wartości osobniczej chorującego. W związku z tym uważano nawet, że medycyna powinna być nauką elementarną każdej kulturalnej osoby.

Pozytywizm XIX wieku zarzuca już unię metafizyki i fizyki, co prowadzi do ograniczenia medycyny do działań leczniczych. Niemniej, prowadzono szereg badań empirycznych nad związkami pomiędzy warunkami społecznymi, zdrowiem i chorobą. W czasach rewolucji przemysłowej pojawiły się publikacje Luis’a Villereme’go (1840) na temat warunków pracy w fabryce; Edwin Chadwick (1891-1974) pisał na temat warunków sanitarnych populacji robotniczej. Bardzo aktywny na tym polu był wówczas również Rudolf Virchow (1821-1902), który w Medizinische Refom twierdził, że lekarze są naturalnymi adwokatami biedy, a nauka jest nauką polityczną, tak więc polityka jest niczym więcej jak tylko medycyną na szeroką skalę.

W tym okresie w Polsce Bolesław Prus (1847-1912) wykazywał, że podstawowe inwestycje sanitarne (wodociągi, kanalizacja) obniżyły wskaźniki zgonów z powodu chorób infekcyjnych niemal do połowy.

Wraz z rozwojem bakteriologii (Pasteur, Koch) wśród warstwy średniej zapanowała moda na higienę, na zdrowy styl życia. Mimo, iż kraj był pod zaborami i obowiązywał formalny zakaz stowarzyszeń powstaje Warszawskie Towarzystwo Higieniczne (1898 r.), a promotorem i liderem tej inicjatywy był lekarz Józef Polak (1857-1928). Współzałożycielem tego Towarzystwa był także Bolesław Prus, będący później jego “rzecznikiem prasowym”.

W wojskowej opiece zdrowotnej działał w tym czasie również energiczny higienista i rzecznik oświaty zdrowotnej Felicjan Sławoj Składkowski (1885-1962), który dbał o wychowanie fizyczne i sport wśród żołnierzy.

Współcześnie, ośrodkiem myśli jest człowiek, w jego fizycznym, umysłowym i społecznym wymiarze. Pojęcia medyczne łącznie z definicjami zdrowia i choroby mnożą się i podlegają interpretacji fizjologicznej, socjologicznej, psychologicznej, teologicznej i kulturowej.

Ustalona przez Światową Organizację Zdrowia (1947) definicja zdrowia obowiązuje ona do dnia dzisiejszego.
ZDROWIE TO POZYTYWNY STAN FIZYCZNY, PSYCHICZNY I SPOŁECZNY, A NIE TYLKO NIEOBECNOŚĆ CHOROBY LUB UŁOMNOŚCI

Historia pojęcia zdrowia jest przede wszystkim historią idei, łączących się zawsze z praktyką medyczną i rzeczywistością społeczno-kulturową. Politycy i ludzie nauki wykazują wzrastające zainteresowanie problematyką opieki zdrowotnej i w ten sposób historia pojęcia zdrowia staje się historią edukacji zdrowotnej oraz praktycznego życia.

Trzy zakresy życia: teoria, praktyka i rzeczywistość wzajemnie na siebie wpływają, charakteryzując się własną dynamiką i tradycją. Medycyna wykonując swoje zadania na polu zachowania życia musi w sposób logiczny akceptować jego granice. Tym bardziej i polityka i edukacja mają obowiązek wypełniania życia treścią, rozwijając przy tym zarówno wolność, jak i odpowiedzialność jednostki.



Z uwagami do strony
chętnie zapozna się webmaster
Mazowiecka Regionalna Kasa Chorych
ul. Grójecka 186, 02-390 Warszawa

Wszelkie pytania prosimy kierować do Biura Komunikacji Społecznej i Marketingu